T. Macci Plauti

CISTELLARIA



Atto 1 Scena1

Selenivm 



Cum ego antehac te amavi et mi amicam esse crevi,


mea Gymnasium, et matrem tuam, tum id mihi hodie


aperuistis, tu atque haec: soror si mea esses,


qui magis potueritis mihi honorem ire habitum,

 5

nescio, nisi, ut meus est animus, fieri non posse arbitror;


ita omnibus relictis rebus mihi frequentem operam dedistis.


eo ego vos amo et eo a me magnam iniistis gratiam.


Gymnasivm 


Pol isto quidem nos pretio facile est frequentare


tibi utilisque habere:

 10

ita in prandio nos lepide ac nitide


accepisti apud te, ut semper meminerimus.


Sel. 


Lubenti edepol animo factum et fiet a me,


quae vos arbitrabor velle, ea ut expetessam.


Lena 


Quod ille dixit, qui secundo vento vectus est tranquillo mari,

 15

ventum gaudeo--ecastor ad ted, ita hodie hic acceptae sumus


suavibus modis,


nec nisi disciplina apud te fuit quicquam ibi quin mihi placeret.


Sel. 


Quid ita, amabo?  Lena. Raro nimium dabat quod biberem, id merum infuscabat.


Gymn. 

 20

Amabo, hicine istud decet?  Lena. Iusque fasque est:

 20

nemo alienus hic est.  Sel. Merito vostro amo vos,


quia me colitis et magni facitis.  Lena. Decet pol, mea Selenium,


hunc esse ordinem benevolentis inter se


beneque amicitia utier,

 25

ubi istas videas summo genere natas, summatis matronas,

 25

ut amicitiam colunt atque ut eam iunctam bene habent inter se.


si idem istud nos faciamus, si idem imitemur, ita tamen vix vivimus


cum invidia summa. suarum opum nos volunt esse indigentes.

 30

nostra copia nil volunt nos potesse


suique omnium rerum nos indigere,

 30

ut sibi simus supplices.


eas si adeas, abitum quam aditum malis, ita nostro ordini


palam blandiuntur, clam, si occasio usquam est,

 35

aquam frigidam subdole suffundunt.


viris cum suis praedicant nos solere,

 35

suas paelices esse aiunt, eunt depressum.


quia nos libertinae sumus, et ego et tua mater, ambae


meretrices fuimus: illa te, ego hanc mihi educavi

 40

ex patribus conventiciis. neque ego hanc superbiai


causa pepuli ad meretricium quaestum, nisi ut ne esurirem.

 40

Sel. 


At satius fuerat eam viro dare nuptum potius.  Lena. Heia,


haec quidem ecastor cottidie viro nubit, nupsitque hodie,


nubet mox noctu: numquam ego hanc viduam cubare sivi.

 45

nam si haec non nubat, lugubri fame familia pereat.


Gymn. 


Necesse est, quo tu me modo voles esse, ita esse, mater.

 45

Lena. 


Ecastor haud me paenitet, si ut dicis ita futura es.


nam si quidem ita eris ut volo, numquam senecta fies


semperque istam quam nunc habes aetatulam optinebis,

 50

multisque damno et mihi lucro sine meo saepe eris sumptu.


Gymn. 


Di faxint.  Lena. Sine opera tua di horunc nil facere possunt.

 50

Gymn. 


Equidem hercle addam operam sedulo; sed tu aufer istaec verba.


meus oculus, mea Selenium, numquam ego te tristiorem


vidi esse. quid, cedo, te obsecro tam abhorret hilaritudo?

 55

neque munda adaeque es, ut soles (hoc sis vide, ut petivit


suspiritum alte) et pallida es. eloquere utrumque nobis,

 55

et quid tibi est et quid velis nostram operam, ut nos sciamus.


noli, obsecro, lacrumis tuis mi exercitum imperare.


Sel. 


Med excrucio, mea Gymnasium: male mihi est, male maceror;

 60

doleo ab animo, doleo ab oculis, doleo ab aegritudine.


quid dicam, nisi stultitia mea me in maerorem rapi?

 60

Gymn. 


Indidem unde oritur facito ut facias stultitiam sepelibilem.


Sel. 


Quid faciam?  Gymn. In latebras abscondas pectore penitissimo.


tuam stultitiam sola facito ut scias sine aliis arbitris.


Sel. 

 65

At mihi cordolium est.  Gymn. Quid? id unde est tibi cor? commemora obsecro;


quod neque ego habeo neque quisquam alia mulier, ut perhibent viri.

 65

Sel. 


Siquid est quod doleat, dolet; si autem non est--tamen hoc hic dolet.


Gymn. 


Amat haec mulier.  Sel. Eho an amare occipere amarum est, obsecro?


Gymn. 


Namque ecastor Amor et melle et felle est fecundissimus;

 70

gustui dat dulce, amarum ad satietatem usque oggerit.


Sel. 


Ad istam faciem est morbus, qui me, mea Gymnasium, macerat.

 70

Gymn. 


Perfidiosus est Amor.  Sel. Ergo in me peculatum facit.


Gymn. 


Bono animo es, erit isti morbo melius.  Sel. Confidam fore,


si medicus veniat qui huic morbo facere medicinam potest.


Gymn. 

 75

Veniet.  Sel. Spissum istuc amanti est verbum, veniet, nisi venit.


sed ego mea culpa et stultitia peius misera maceror,

 75

quom ego illum unum mi exoptavi, quicum aetatem degerem.


Lena. 


Matronae magis conducibilest istuc, mea Selenium,


unum amare et cum eo aetatem exigere quoi nuptast semel.

 80

verum enim meretrix fortunati est oppidi simillima:


non potest suam rem obtinere sola sine multis viris.

 80

Sel. 


Hoc volo agatis. qua accersitae causa ad me estis, eloquar.


nam mea mater, quia ego nolo me meretricem dicier,


obsecutast de ea re, gessit morem morigerae mihi,

 85

ut me, quem ego amarem graviter, sineret cum eo vivere.


Lena. 


Stulte ecastor fecit. sed tu enumquam cum quiquam viro

 85

consuevisti?  Sel. Nisi quidem cum Alcesimarcho, nemine,


neque pudicitiam meam mi alius quisquam imminuit.  Lena. Obsecro,


quo is homo insinuavit pacto se ad te?  Sel. Per Dionysia

 90

mater pompam me spectatum duxit. dum redeo domum,


conspicillo consecutust clanculum me usque ad fores.

 90

inde in amicitiam insinuavit cum matre et mecum simul


blanditiis, muneribus, donis.  Lena. Mihi istunc vellem hominem dari,


ut ego illum vorsarem!  Sel. Quid opust verbis? consuetudine

 95

coepi amare contra ego illum, et ille me.  Lena. O mea Selenium,


adsimulare amare oportet. nam si ames, extempulo

 95

melius illi multo, quem ames, consulas quam rei tuae.


Sel. 


At ille conceptis iuravit verbis apud matrem meam,


me uxorem ducturum esse: ei nunc alia ducendast domum,

 100

sua cognata Lemniensis, quae habitat hic in proxumo.


nam eum pater eius subegit. nunc mea mater iratast mihi,

 100

quia non redierim domum ad se, postquam hanc rem resciverim,


eum uxorem ducturum esse aliam.  Lena. Nihil amori iniuriumst.


Sel. 


Nunc te amabo ut hanc hic <unum> triduom hoc solum sinas

 105

esse et hic servare apud me. nam ad matrem accersita sum.


Lena. 


Quamquam istud mihi erit molestum triduom, et damnum dabis,

 105

faciam.  Sel. Facis benigne et amice. sed tu, Gymnasium mea,


si me absente Alcesimarchus veniet, nolito acriter


eum inclamare (utut erga me est meritus, mihi cordi est tamen),

 110

sed, amabo, tranquille: ne quid, quod illi doleat, dixeris.


accipias clavis: si quid opus tibi erit prompto, promito.

 110

ego volo ire.  Gymn. Vt mi excivisti lacrimas.  Sel. Gymnasium mea,


bene vale.  Gymn. Cura te, amabo. sicine immunda, obsecro,


ibis?  Sel. Immundas fortunas aequom est squalorem sequi.


Gymn. 

 115

Amiculum hoc sustolle saltem.  Sel. Sine trahi, cum egomet trahor.


Gymn. 


Quando ita tibi lubet, vale atque salve.  Sel. Si possim, velim.--

 115

Gymn. 


Numquid me vis, mater, intro quin eam? ecastor mihi


visa amare.  Lena. Istoc ergo auris graviter obtundo tuas,


ne quem ames. abi intro.  Gymn. Numquid me vis?  Lena. Vt valeas.  Gymn. Vale.




Atto 1 Scena2

Lena. 


 120

Idem mihi magnae quod parti est vitium mulierum


quae hunc quaestum facimus: quae ubi saburratae sumus,


largiloquae extemplo sumus, plus loquimur quam sat est.


nam ego illanc olim, quae hinc flens abiit, parvolam


puellam proiectam ex angiportu sustuli.

 125

[adulescens quidam hic est adprime nobilis


quin ego nunc quia sum onusta mea ex sententia


quiaque adeo me complevi flore Liberi,


magis libera uti lingua conlibitum est mihi,


tacere nequeo misera quod tacito usus est.

 130

Sicyone, summo genere; ei vivit pater.


is amore misere hanc deperit mulierculam,


quae hinc modo flens abiit. contra amore eum haec deperit.]


eam meae ego amicae dono huic meretrici dedi,


quae saepe mecum mentionem fecerat,

 135

puerum aut puellam alicunde ut reperirem sibi,


recens natum, eapse quod sibi supponeret.


ubi mihi potestas primum evenit, ilico


feci eius ei quod me oravit copiam.


postquam eam puellam a me accepit, ilico

 140

eandem puellam peperit quam a me acceperat,


sine obstetricis opera et sine doloribus,


item ut aliae pariunt, quae malum quaerunt sibi.


nam amatorem aibat esse peregrinum sibi

 

suppositionemque eius facere gratia.

 145

id duae nos solae scimus: ego quae illi dedi


et illa quae a me accepit, praeter vos quidem.


haec sic res gesta est. si quid usus venerit,


meminisse ego hanc rem vos volo. ego abeo domum.



Atto 1 Scena3

Avxilivm 



Vtrumque haec, et multiloqua et multibiba, est anus.

 150

satin vix reliquit deo quod loqueretur loci,


ita properavit de puellae proloqui


suppositione. quod si tacuisset, tamen


ego eram dicturus, deus, qui poteram planius.


nam mihi Auxilio est nomen. nunc operam date,

 155

ut ego argumentum hoc vobis plane perputem.


fuere Sicyoni iam diu Dionysia.


mercator venit huc ad ludos Lemnius,


isque hic compressit virginem, adulescentulus,


<vi>, vinulentus multa nocte in via.

 160

is ubi malam rem scit se meruisse, ilico


pedibus perfugium peperit, in Lemnum aufugit,


ubi habitabat tum. illa quam compresserat


decumo post mense exacto hic peperit filiam.


quoniam reum eius facti nescit qui siet,

 165

paternum servom sui participat consili,


dat eam puellam ei servo exponendam ad necem.


is eam proiecit. haec puellam sustulit.


ille clam observavit servos <qui eam proiecerat>


quo aut quas in aedis haec puellam deferat.

 170

ut eampse vos audistis confiterier,


dat eam puellam meretrici Melaenidi,


eaque educavit eam sibi pro filia


bene ac pudice. tum illic autem Lemnius


propinquam uxorem duxit, cognatam suam.

 175

ea diem suom obiit, facta morigera est viro.


post<quam> ille uxori iusta fecit, ilico


huc commigravit; duxit uxorem hic sibi


eandem quam olim virginem hic compresserat,


et eam cognoscit esse, quam compresserat;

 180

illa illi dicit, eius se ex iniuria


peperisse gnatam atque eam se servo ilico


dedisse exponendam. ille extemplo servolum


iubet illum eundem persequi, si qua queat


reperire quae sustulerit. ei rei nunc suam

 185

operam usque assiduo servos dat, si possiet


meretricem illam invenire, quam olim tollere,


cum ipse exponebat, ex insidiis viderat.


nunc quod relicuom restat volo persolvere,


ut expungatur nomen, ne quid debeam.

 190

adulescens hic est Sicyoni, ei vivit pater;


is amore proiecticiam illam deperit


quae dudum flens hinc abiit ad matrem suam,


et illa hunc contra, qui est amor suavissimus.


ut sunt humana, nihil est perpetuom datum.

 195

pater adulescenti dare volt uxorem; hoc ubi


mater rescivit, iussit accersi eam domum.


haec sic res gesta est. bene valete et vincite

 

virtute vera, quod fecistis antidhac;


servate vostros socios, veteres et novos,

 200

augete auxilia vostra iustis legibus,


perdite perduelles, parite laudem et lauream,


ut vobis victi Poeni poenas sufferant.




Atto 2 Scena 1

Alcesimarchvs 



Credo ego Amorem primum apud homines carnificinam commentum.


hanc ego de me coniecturam domi facio, ni foris quaeram,

 205

qui omnes homines supero [atque] antideo cruciabilitatibus animi.


iactor [crucior] agitor stimulor, versor


in amoris rota, miser exanimor,


feror differor distrahor diripior,

 210

ita nubilam mentem animi habeo.


ubi sum, ibi non sum, ubi non sum, ibist animus,


ita mi omnia sunt ingenia;

 

quod lubet, non lubet iam id continuo,

 215

ita me Amor lassum animi ludificat,


fugat, agit, appetit, raptat, retinet,


lactat, largitur: quod dat non dat; deludit:


modo quod suasit, <id> dissuadet,

 220

quod dissuasit, id ostentat.


maritumis moribus mecum experitur


ita meum frangit amantem animum;


neque, nisi quia miser non eo pessum,


mihi ulla abest perdito permities.

 225

ita pater apud villam detinuit


me hos dies sex ruri continuos,


neque licitum interea est meam amicam visere ..


estne hoc miserum memoratu?


....


Fr. 1
Source: &3Gloss.Plaut.&

230

nudiussextus

 


Fr. 2
Source: Gel.&3N.A.&6.7.3


(Alc.) 


Potine tu homo facinus facere strenuom?  (Servvs) Aliorum affatim est


qui faciant. sane ego me nolo fortem perhiberi virum.

232a

......

 


Alc. 


Quia vivo.  Serv. Facile id quidem edepol possum, si tu vis.  Alc. Volo.


Serv. 

 235

At enim ne tu exponas pugno os metuo in imperio meo.


Alc. 


Numquam edepol faciam.  Serv. Fidem da.  Alc. Do, non facturum esse me.


sed ego primum, tot qui ab amica abesse potuerim dies,


sum nihili.  Serv. Nihili hercle vero es.  Alc. ... perdite,


quae me amaret contra.  Serv. Dignus hercle es infortunio.


Alc. 

 240

Ei me <tot tam> acerba facere in corde.  Serv. Frugi nunquam eris.


Alc. 


Praesertim quae coniurasset mecum et firmasset fidem,


Serv. 


Neque deos neque homines aequom est facere tibi posthac bene.


Alc. 


Quae esset aetatem exactura mecum in matrimonio,


Serv. 


Compedes te capere oportet neque eas unquam ponere.


Alc. 

 245

Quae mihi esset commendata et meae fidei concredita,


Serv. 


Hercle te verberibus multum caedi oportere arbitror.


Alc. 


Quae mellillam me vocare et suavium solitast suom.


Serv. 


Ob istuc unum verbum dignu's, deciens qui furcam feras.


Alc. 


Egomet laetor. sed quid auctor nunc mihi es?  Serv. Dicam tibi:

 250

Supplicium illi des, suspendas te, ne tibi suscenseat.

 

Alc. 


Quian ...


Serv. 


Quid tu ergo ...te manuleo


....


Quid si amo? ...  (T.) ..est amor


...atque illam quam <te> amare intellego

275

...si conclusos vos <me> habere in carcere


...amoris noctesque et dies


ni emortuos ...


mihi nunquam quisquam ...


(T.) 


Immo maxumus.

 55 280

nam qui amant stulte atque inmodeste atque inprobe


... ne ament.


... ... ...


... ubi tu es?  Serv. Ecce me.


Alc. 


I, adfer mihi arma et loricam adducito.


Serv. 

 285

Loricam adducam?


Alc. 


I, curre, equom adfer.  Serv. Hercle hic insanit miser.


Alc. 


Abi atque hastatos multos, multos velites,


multos cum multis--nil moror precario.


ubi sunt quae iussi?  Serv. Sanus hic non est satis.


T. 

 290

Ab anu esse credo nocitum, cum illaec sic facit.


Serv. 


Vtrum deliras, quaeso, an astans somnias,


qui equom me adferre iubes, loricam adducere,


multos hastatos, post id multos velites,


multos cum multis? haec tu pervorsario

295

mihi fabulatu's.  Alc. Dixin ego istaec, obsecro?


Serv. 


Modo quidem hercle haec dixisti.  Alc. Non praesens quidem.


Serv. 


Praestigiator, siquidem hic non es atque ades.


T. 


Video ego te Amoris valde tactum toxico,


adulescens; eo te magis volo monitum.  Alc. Mone.


T. 

 300

Cave sis cum Amore tu unquam bellum sumpseris.


Alc. 


Quid faciam?  T. Ad matrem eius devenias domum,


expurges, iures, ores blande per precem


eamque exores ne tibi suscenseat.


Alc. 


Expurigabo hercle omnia ad raucam ravim.

304a

... ... ...


Fr. 3
Source: Non.p.72M


Senex 

 305

prohibet divitiis maximis, dote altili atque opima.

 

305a

... ... ...


quamquam vetus cantherius sum, etiam nunc, ut ego opinor,


adhinnire equolam possum ego hanc, si detur sola soli.


Gymnasivm 


Nimis opportune mi evenit rediisse Alcesimarchum;

 310

nam sola nulla invitior solet esse.  Sen. Me vocato,

 

ne sola sis: ego tecum <ero, volo> ego agere, ut tu agas aliquid.


Gymn. 


Nimis lepide exconcinnavit hasce aedis Alcesimarchus.


Sen. 


Vt quo<m Ven>us adgreditur, <place>t; lepidumst amare semper.


Gymn. 


Venerem meram haec aedes olent, quia amator expolivit.


Sen. 

 315

Non modo ipsa lepidast, commode quoque hercle fabulatur.


sed cum dicta huius interpretor, haec herclest, ut ego opinor,


meum quae corrumpit filium. suspiciost eam esse,


utpote quam nunquam viderim; de opinione credo.


nam hasce aedis conductas habet meus gnatus, haec ubi astat:

 320

hoc hanc eam esse opiniost; nam haec illum nominavit.


quid si adeam atque appellem. mali damnique inlecebra, salve.


Gymn. 


... vapulabis.


Sen. 


... volo apud te.


... ... ...


Gymn. 

 330

Intro abeo,


nam meretricem astare in via solam prostibuli sanest.


... ... ...


Gymn. 


quid vis.


Sen. 


Volo ex te scire quidquid est ...


quid ego usquam male feci tibi <aut meu>s quisquam, id edisserta,

 365

quam ob rem me meumque filium quom <matr>e remque nostram


habes perditui et praedatui?  Gymn. Miser errat, ut ego dixi.


lepidast materies, ludam ego hunc, nam occasio videtur.


potin operam inique equidem malam <ut ne> des innocenti?


Sen. 


Sed <obsecro> te, nullusnest tibi amator alius quisquam,

  370

nisi meus modo unus filius?  Gymn. Quem quidem ego amem, alius nemo est.


Sen. 


At ego ...  Gymn. Nil moror: damno sunt tui mihi similes.


Sen. 


Quid ...  (Gymn.) isne est id arbitratus?

372a

... ... ...


Fr. 4
Source: Prisc.&3GL&2.111K


(Gym.) 


datores


negotioli bellissimi senices soletis esse.

 373a

... ... ...

 


Fr. 5
Source: Prisc.&3GL&2.388K


Lena. 


Me respondere postulas? iniurium est.

 375

stipulari semper me ultro oportet a viris,


eum quaestum facio, nil viris promittere.

376a

... ... ...

 


Fr. 6
Source: Prisc.&3GL&2.107K


siquidem imperes pro copia, pro recula

377a

... ... ...

 


Fr. 7
Source: Festus372M


Lena. 


Quin is, si itura es? nimium is vegrandi gradu.

 


Fr. 8
Source: Non.198M


Gymn. 


Pol ad cubituram, mater, magis sum exercita

 380

fere quam ad cursuram. eo sum tardiuscula.

 


Fr. 9
Source: Non.499M


meminere officium suom.

 


Fr. 10
Source: Non.63Met415M


ita mustulentus ventus nares attigit.

 


Fr. 11
Source: Non.108M


capillo scisso atque excissatis auribus

 


Fr. 12
Source: Non.190M


quae quasi carnificis angiporta purigans

 405

non quasi nunc haec sunt hic, limaces, lividae,


febriculosae, miserae amicae, osseae,


diobolares, schoeniculae, miraculae,


cum extritis talis, cum todillis crusculis

 


... ... ...


Sel. 


Molestus es.


Alc. 

 450

Meae issula sua <aede>s egent. ad me <sine ducam>.  Sel. Aufer manum.


Alc. 


Germana mea sororcula.  Sel. Repudio te fraterculum.


Alc. 


Tum tu igitur, mea matercula.  Mel. Repudio te fraterculum.


Alc. 


Opsecro te  Sel. Valeas.  Alc. Vt sinas  Sel. Nil moror.  Alc. Expurigare me.


Sel. 


...  Alc. Sine dicam.  Mel. Satis sapit mihi tuis periuriis.

 455

... at nunc non potest.  Alc. Supplicium polliceri volo.


Sel. 


At mi aps te accipere non libet.  Alc. Em omnia


patior iure infelix.  Sel. Volup est neque tis misereri decet.


quamquam hominem ...


verba dare ...

 460

non illa ... qui frangant foedera


... eos ...


dabis.


Alc. 


At ego nec do neque te amittam hodie, nisi quae volo tecum loqui


das mihi operam.


Mel. 

 465

Potin ut mihi molestus ne sis?  Alc. Quin id est nomen mihi,


omnes mortales vocant molestum. ...


... obsecro.  Mel. At frustra obsecras.


... ... ...


quia sine omni ...  Alc. Dabo

 470

ius iurandum. ...


Mel. 


At ego nunc <ab> illo mihi <caveo> iure iurando tuo;


similest ius iurandum amantum quasi ius confusicium.


Alc. 


Nescia ...


... nugas agis.

 475

... ... ...


Alc. 


Supplicium dabo ...


quo modo ego ...


... quia es nactus novam,

 480

quae ... quaedam quasi tu nescias.


...  Alc. Di deaeque illam perdant pariter.


... umquam, si hoc fallo.  Mel. Nil moror


... falsum fallis, eo te ... ignorat fides.


postremo, si mihi dedisses verba, deis numquam dares.


Alc.