Prologo

PROLOGVS

Salutem primum iam a principio propitiam

mihi atque vobis, spectatores, nuntio.

apporto vobis Plautum, lingua non manu,

quaeso ut benignis accipiatis auribus.

 5

nunc argumentum accipite atque animum advortite;

quam potero in verba conferam paucissuma.

atque hoc poetae faciunt in comoediis:

omnis res gestas esse Athenis autumant,

quo illud vobis graecum videatur magis;

 10

ego nusquam dicam nisi ubi factum dicitur.

atque adeo hoc argumentum graecissat, tamen

non atticissat, verum sicilicissitat.

huic argumento antelogium hoc fuit;

nunc argumentum vobis demensum dabo,

 15

non modio, neque trimodio, verum ipso horreo:

tantum ad narrandum argumentum adest benignitas.

mercator quidam fuit Syracusis senex,

ei sunt nati filii gemini duo,

ita forma simili pueri, ut mater sua

 20

non internosse posset quae mammam dabat,

neque adeo mater ipsa quae illos pepererat,

ut quidem ille dixit mihi, qui pueros viderat:

ego illos non vidi, ne quis vostrum censeat.

postquam iam pueri septuennes sunt, pater

 25

oneravit navem magnam multis mercibus;

imponit geminum alterum in navem pater,

Tarentum avexit secum ad mercatum simul,

illum reliquit alterum apud matrem domi.

Tarenti ludi forte erant, cum illuc venit.

 30

mortales multi, ut ad ludos, convenerant:

puer aberravit inter homines a patre.

Epidamniensis quidam ibi mercator fuit,

is puerum tollit avehitque Epidamnium.

pater eius autem postquam puerum perdidit,

 35

animum despondit, eaque is aegritudine

paucis diebus post Tarenti emortuost.

postquam Syracusas de ea re rediit nuntius

ad avom puerorum, puerum surruptum alterum

patremque pueri Tarenti esse emortuom,

 40

immutat nomen avos huic gemino alteri;

ita illum dilexit, qui subruptust, alterum:

illius nomen indit illi qui domi est,

Menaechmo, idem quod alteri nomen fuit;

et ipsus eodem est avos vocatus nomine

 45

(propterea illius nomen memini facilius,

quia illum clamore vidi flagitarier).

ne mox erretis, iam nunc praedico prius:

idem est ambobus nomen geminis fratribus.

nunc in Epidamnum pedibus redeundum est mihi,

 50

ut hanc rem vobis examussim disputem.

si quis quid vestrum Epidamnum curari sibi

velit, audacter imperato et dicito,

sed ita ut det unde curari id possit sibi.

nam nisi qui argentum dederit, nugas egerit;

 55

qui dederit, magis maiores nugas egerit.

verum illuc redeo unde abii, atque uno asto in loco.

Epidamniensis ille, quem dudum dixeram,

geminum illum puerum qui surrupuit alterum,

ei liberorum, nisi divitiae, nil erat:

 60

adoptat illum puerum surrupticium

sibi filium eique uxorem dotatam dedit,

eumque heredem fecit, quom ipse obiit diem.

nam rus ut ibat forte, ut multum pluerat,

ingressus fluvium rapidum ab urbe haud longule,

 65

rapidus raptori pueri subduxit pedes

abstraxitque hominem in maximam malam crucem.

illi divitiae evenerunt maximae.

is illic habitat geminus surrupticius.

nunc ille geminus, qui Syracusis habet,

 70

hodie in Epidamnum veniet cum servo suo

hunc quaeritatum geminum germanum suom.

haec urbs Epidamnus est, dum haec agitur fabula:

quando alia agetur, aliud fiet oppidum;

sicut familiae quoque solent mutarier:

 75

modo ni caditat leno, modo adulescens, modo senex,

pauper, mendicus, rex, parasitus, hariolus

 76a

... ... ...

Atto 1 Scena 1

Penicvlvs 

Iuventus nomen fecit Peniculo mihi,

ideo quia mensam, quando edo, detergeo.

homines captivos qui catenis vinciunt

 80

et qui fugitivis servis indunt compedes,

nimis stulte faciunt mea quidem sententia.

nam homini misero si ad malum accedit malum,

maior lubido est fugere et facere nequiter.

nam se ex catenis eximunt aliquo modo.

 85

tum compediti anum lima praeterunt

aut lapide excutiunt clavom. nugae sunt eae.

quem tu adservare recte, ne aufugiat, voles,

esca atque potione vinciri decet.

apud mensam plenam homini rostrum deliges;

 90

dum tu illi quod edit et quod potet praebeas,

suo arbitratu adfatim cottidie,

numquam edepol fugiet, tam etsi capital fecerit,

facile adservabis, dum eo vinclo vincies.

ita istaec nimis lenta vincla sunt escaria:

 95

quam magis extendas, tanto adstringunt artius.

nam ego ad Menaechmum hunc eo, quo iam diu

sum iudicatus; ultro eo ut me vinciat.

nam illic homo homines non alit, verum educat,

recreatque: nullus melius medicinam facit.

 100

ita est adulescens; ipsus escae maxumae

cerialis cenas dat, ita mensas exstruit,

tantas struices concinnat patinarias:

standumst in lecto, si quid de summo petas.

sed mi intervallum iam hos dies multos fuit:

 105

domi domitus sum usque cum caris meis.

nam neque edo neque emo nisi quod est carissumum.

id quoque iam, cari qui instruontur deserunt.

nunc ad eum inviso. sed aperitur ostium.

Menaechmum eccum ipsum video, progreditur foras.

Atto 1 Scena 2

Menaechmvs 

 110

Ni mala, ni stulta sies, ni indomita imposque animi,

quod viro esse odio videas, tute tibi odio habeas.

praeterhac si mihi tale post hunc diem

faxis, faxo foris vidua visas patrem.

nam quotiens foras ire volo, me retines, revocas, rogitas,

 115

quo ego eam, quam rem agam, quid negoti geram,

quid petam, quid feram, quid foris egerim.

portitorem domum duxi, ita omnem mihi

rem necesse eloqui est, quidquid egi atque ago.

nimium ego te habui delicatam; nunc adeo ut facturus dicam.

 120

quando ego tibi ancillas, penum,

lanam, aurum, vestem, purpuram

bene praebeo nec quicquam eges,

malo cavebis si sapis,

virum observare desines.

atque adeo, ne me nequiquam serves, ob eam industriam

hodie ducam scortum ad cenam atque aliquo condicam foras.

Pen. 

 125

Illic homo se uxori simulat male loqui, loquitur mihi;

nam si foris cenat, profecto me, haud uxorem, ulciscitur.

Men. 

Euax, iurgio hercle tandem uxorem abegi ab ianua.

ubi sunt amatores mariti? dona quid cessant mihi

conferre omnes congratulantes, quia pugnavi fortiter?

 130

hanc modo uxori intus pallam surrupui, ad scortum fero.

sic hoc decet, dari facete verba custodi catae.

hoc facinus pulchrumst, hoc probumst, hoc lepidumst, hoc factumst fabre:

meo malo a mala abstuli hoc, ad damnum deferetur.

avorti praedam ab hostibus nostrum salute socium.

Pen. 

 135

Heus adulescens, ecqua in istac pars inest praeda mihi?

Men. 

Perii, in insidias deveni.  Pen. Immo in praesidium, ne time.

M. 

Quis homo est?  P. Ego sum.  M. O mea Commoditas, o mea Opportunitas,

salve.  P. Salve.  M. Quid agis?  P. Teneo dextera genium meum.

Men. 

Non potuisti magis per tempus mi advenire quam advenis.

Pen. 

 140

Ita ego soleo: commoditatis omnis articulos scio.

Men. 

Vin tu facinus luculentum inspicere?  Pen. Quis id coxit coquos?

iam sciam, si quid titubatumst, ubi reliquias videro.

Men. 

Dic mi, enumquam tu vidisti tabulam pictam in pariete,

ubi aquila Catameitum raperet aut ubi Venus Adoneum?

Pen. 

 145

Saepe. sed quid istae picturae ad me attinent?  Men. Age me aspice.

ecquid adsimulo similiter?  Pen. Quis istest ornatus tuos?

Men. 

Dic hominem lepidissimum esse me.  Pen. Vbi essuri sumus?

Men. 

Dic modo hoc quod ego te iubeo.  Pen. Dico: homo lepidissime.

Men. 

Ecquid audes de tuo istuc addere?  Pen. Atque hilarissime.

Men. 

 150

Perge <porro>.  Pen. Non pergo hercle, nisi scio qua gratia.

litigium tibi est cum uxore, eo mi abs te caveo cautius.

Men. 

Clam uxoremst ubi pulchre habeamus atque hunc comburamus diem.

Pen. 

Age sane igitur, quando aequom oras, quam mox incendo rogum?

 155

dies quidem iam ad umbilicum est dimidiatus mortuos.

Men. 

Te morare, mihi quom obloquere.  Pen. Oculum ecfodito per solum

mihi, Menaechme, si ullum verbum faxo nisi quod iusseris.

Men. 

Concede huc a foribus.  Pen. Fiat.  Men. Etiam concede huc.  Pen. Licet.

Men. 

Etiam nunc concede audacter ab leonino cavo.

Pen. 

 160

Eu edepol ne tu, ut ego opinor, esses agitator probus.

Men. 

Quidum?  Pen. Ne te uxor sequatur, respectas identidem.

Men. 

Sed quid ais?  Pen. Egone? id enim quod tu vis, id aio atque id nego.

Men. 

Ecquid tu de odore possis, si quid forte olfeceris,

facere coniecturam ... ? ...

(Pen.) 

 165

... captum sit collegium.

Men. 

Agedum odorare hanc quam ego habeo pallam. quid olet? apstines?

Pen. 

Summum olfactare oportet vestimentum muliebre,

nam ex istoc loco spurcatur nasum odore inlucido.

Men. 

Olfacta igitur hinc, Penicule. lepide ut fastidis.  Pen. Decet.

Men. 

 170

Quid igitur? quid olet? responde.  Pen. Furtum, scortum, prandium.

tibi fuant

elocutus, nam

nunc ad amicam deferetur hanc meretricem Erotium.

mihi, tibi atque illi iubebo iam adparari prandium.  Pen. Eu.

Men. 

 175

Inde usque ad diurnam stellam crastinam potabimus.  Pen. Eu,

expedite fabulatu's. iam fores ferio?  Men. Feri.

vel mane etiam.  Pen. Mille passum commoratu's cantharum.

Men. 

Placide pulta.  Pen. Metuis, credo, ne fores Samiae sient.

Men. 

 180

Mane, mane obsecro hercle: eapse eccam exit. oh, solem vides

satin ut occaecatust prae huius corporis candoribus?

Atto 1 Scena 3

Erotivm 

Anime mi, Menaechme, salve.  Pen. Quid ego?  Er. Extra numerum es mihi.

Pen. 

Idem istuc aliis adscriptivis fieri ad legionem solet.

Men. 

 185

Ego istic mihi hodie adparari iussi apud te proelium.

Er. 

Hodie id fiet.  Men. In eo uterque proelio potabimus;

uter ibi melior bellator erit inventus cantharo,

tuest legio adiudicato, cum utro hanc noctem sies.

ut ego uxorem, mea voluptas, ubi te aspicio, odi male.

Er. 

 190

Interim nequis quin eius aliquid indutus sies.

quid hoc est?  Men. Induviae tuae atque uxoris exuviae, rosa.

Er. 

Superas facile, ut superior sis mihi quam quisquam qui impetrant.

Pen. 

Meretrix tantisper blanditur, dum illud quod rapiat videt;

 195

nam si amabas, iam oportebat nasum abreptum mordicus.

Men. 

Sustine hoc, Penicule: exuvias facere quas vovi volo.

Pen. 

Cedo; sed obsecro hercle, salta sic cum palla postea.

Men. 

Ego saltabo? sanus hercle non es.  Pen. Egone an tu magis?

si non saltas, exue igitur.  Men. Nimio ego hanc periculo

 200

surrupui hodie. meo quidem animo ab Hippolyta subcingulum

Hercules haud aeque magno umquam abstulit periculo.

cape tibi hanc, quando una vivis meis morigera moribus.

Er. 

Hoc animo decet animatos esse amatores probos.

Pen. 

Qui quidem ad mendicitatem se properent detrudere.

Men. 

 205

Quattuor minis ego emi istanc anno uxori meae.

Pen. 

Quattuor minae perierunt plane, ut ratio redditur.

Men. 

Scin quid volo ego te accurare?  Er. Scio, curabo quae voles.

Men. 

Iube igitur tribus nobis apud te prandium accurarier

atque aliquid scitamentorum de foro opsonarier,

 210

glandionidam suillam, laridum pernonidam,

aut sincipitamenta porcina aut aliquid ad eum modum,

madida quae mi adposita in mensa miluinam suggerant;

atque actutum.  Er. Licet ecastor.  Men. Nos prodimus ad forum.

iam hic nos erimus: dum coquetur, interim potabimus.

Er. 

 215

Quando vis veni, parata res erit.  Men. Propera modo.

sequere tu.  Pen. Ego hercle vero te et servabo et te sequar,

neque hodie ut te perdam, meream deorum divitias mihi.

Er. 

Evocate intus Culindrum mihi coquom actutum foras.

Atto 1 Scena 4

sportulam cape atque argentum. eccos tris nummos habes.

Cylindrvs 

 220

Habeo.  Er. Abi atque obsonium adfer; tribus vide quod sit satis:

neque defiat neque supersit.  Cyl. Cuius modi hi homines erunt?

Er. 

Ego et Menaechmus et parasitus eius.  Cyl. Iam isti sunt decem;

nam parasitus octo hominum munus facile fungitur.

Er. 

Elocuta sum convivas, ceterum cura.  Cyl. Licet.

 225

cocta sunt, iube ire accubitum.  Er. Redi cito.  Cyl. Iam ego hic ero.

Atto 2 Scena 1

Menaechmvs 

Voluptas nullast navitis, Messenio,

maior meo animo, quam quom ex alto procul

terram conspiciunt.  Messenio Maior, non dicam dolo,

[quam] si adveniens terram videas quae fuerit tua.

 230

sed quaeso, quam ob rem nunc Epidamnum venimus?

an quasi mare omnis circumimus insulas?

Men. 

Fratrem quaesitum geminum germanum meum.

Mess. 

Nam quid modi futurum est illum quaerere?

hic annus sextust postquam ei rei operam damus.

 235

Histros, Hispanos, Massiliensis, Hilurios,

mare superum omne Graeciamque exoticam

orasque Italicas omnis, qua adgreditur mare,

sumus circumvecti. si acum, credo, quaereres,

acum invenisses, si appareret, iam diu.

 240

hominem inter vivos quaeritamus mortuom;

nam invenissemus iam diu, si viveret.

Men. 

Ergo istuc quaero certum qui faciat mihi,

qui sese dicat scire eum esse emortuom:

operam praeterea numquam sumam quaerere.

 245

verum aliter vivos numquam desistam exsequi.

ego illum scio quam cordi sit carus meo.

Mess. 

In scirpo nodum quaeris. quin nos hinc domum

redimus, nisi si historiam scripturi sumus?

Men. 

Dictum facessas, datum edis, caveas malo.

 250

molestus ne sis, non tuo hoc fiet modo.  Mess. Em

illoc enim verbo esse me servom scio.

non potuit paucis plura plane proloqui.

verum tamen nequeo contineri quin loquar.

audin, Menaechme? quom inspicio marsuppium,

 255

viaticati hercle admodum aestive sumus.

ne tu hercle, opinor, nisi domum revorteris,

ubi nihil habebis, geminum dum quaeres, gemes.

nam ita est haec hominum natio: in Epidamnieis

voluptarii atque potatores maxumi;

 260

tum sycophantae et palpatores plurumi

in urbe hac habitant; tum meretrices mulieres

nusquam perhibentur blandiores gentium.

propterea huic urbi nomen Epidamno inditumst,

quia nemo ferme huc sine damno devortitur.

Men. 

 265

Ego istuc cavebo. cedo dum huc mihi marsuppium.

Mess. 

Quid eo vis?  Men. Iam aps te metuo de verbis tuis.

Mess. 

Quid metuis?  Men. Ne mihi damnum in Epidamno duis.

tu magnus amator mulierum es, Messenio,

ego autem homo iracundus, animi perditi;

 270

id utrumque, argentum quando habebo, cavero,

ne tu delinquas neve ego irascar tibi.

Mess. 

Cape atque serva. me lubente feceris.

Atto 2 Scena 2

Cylindrvs 

Bene opsonavi atque ex mea sententia,

bonum anteponam prandium pransoribus.

 275

sed eccum Menaechmum video. vae tergo meo,

prius iam convivae ambulant ante ostium,

quam ego opsonatu redeo. adibo atque alloquar.

Menaechme, salve.  Men. Di te amabunt quisquis <es>.

Cyl. 

Quisquis ... <quis> ego sim?

Men. 

 280

Non hercle vero.  Cyl. Vbi convivae ceteri?

Men. 

Quos tu convivas quaeris?  Cyl. Parasitum tuom.

Men. 

Meum parasitum? certe hic insanust homo.

Mess. 

Dixin tibi esse hic sycophantas plurumos?

... ... ...

Men. 

 285

Quem tu parasitum quaeris, adulescens, meum?

Mess. 

Peniculum eccum in vidulo salvom fero.

Cyl. 

Menaechme, numero huc advenis ad prandium.

nunc opsonatu redeo.  Men. Responde mihi,

adulescens: quibus hic pretiis porci veneunt

 290

sacres sinceri?  Cyl. Nummis.  Men. Nummum a me accipe:

iube te piari de mea pecunia.

nam equidem insanum esse te certo scio,

qui mihi molestu's homini ignoto, quisquis es.

Cyl. 

Cylindrus ego sum: non nosti nomen meum?

Men. 

 295

Si tu Cylindrus seu Coriendrus, perieris.

ego te non novi, neque novisse adeo volo.

Cyl. 

Est tibi Menaechmo nomen, tantum quod sciam.

Men. 

Pro sano loqueris quom me appellas nomine.

sed ubi novisti me?  Cyl. Vbi ego te noverim,

 300

qui amicam habes eram meam hanc Erotium?

Men. 

Neque hercle ego habeo, neque te quis homo sis scio.

Cyl. 

Non scis quis ego sim, qui tibi saepissime

cyathisso apud nos, quando potas?  Mess. Ei mihi,

quom nihil est qui illi homini diminuam caput.

Men. 

 305

Tun cyathissare mihi soles, qui ante hunc diem

Epidamnum numquam vidi neque veni?  Cyl. Negas?

Men. 

Nego hercle vero.  Cyl. Non tu in illisce aedibus

habitas?  Men. Di illos homines, qui illic habitant, perduint.

Cyl. 

Insanit hic quidem, qui ipse male dicit sibi.

 310

audin, Menaechme?  Men. Quid vis?  Cyl. Si me consulas,

nummum illum quem mihi dudum pollicitu's dare

nam tu quidem hercle certo non sanu's satis,

Menaechme, qui nunc ipsus male dicas tibi

 315

iubeas, si sapias, porculum adferri tibi.

Mes. 

Eu hercle hominem multum, et odiosum mihi.

Cyl. 

Solet iocari saepe mecum illoc modo.

quam vis ridiculus est, ubi uxor non adest.

quid ais tu?  Men. Quid vis, inquam.  Cyl. Satin hoc quod vides

 320

tribus vobis opsonatumst, an opsono amplius,

tibi et parasito et mulieri?  Men. Quas [tu] mulieres,

quos tu parasitos loquere?  Mess. Quod te urget scelus,

qui huic sis molestus?  Cyl. Quid tibi mecum est rei?

ego te non novi: cum hoc quem novi fabulor.

Mess. 

 325

Non edepol tu homo sanus es, certo scio.

Cyl. 

Iam ergo haec madebunt faxo, nil morabitur.

proin tu ne quo abeas longius ab aedibus.

numquid vis?  Men. Vt eas maximam malam crucem.

Cyl. 

Ire hercle meliust te interim atque accumbere,

 330

dum ego haec appono ad Volcani violentiam.

ibo intro et dicam te hic adstare Erotio,

ut te hinc abducat potius quam hic adstes foris.

Men. 

Iamne abiit <illic>? edepol haud mendacia

tua verba experior esse.  Mess. Observato modo:

 335

nam istic meretricem credo habitare mulierem,

ut quidem ille insanus dixit, qui hinc abiit modo.

Men. 

Sed miror qui ille noverit nomen meum.

Mess. 

Minime hercle mirum. morem hunc meretrices habent:

ad portum mittunt servolos, ancillulas;

 340

si quae peregrina navis in portum advenit,

rogitant cuiatis sit, quid ei nomen siet,

postilla extemplo se applicant, agglutinant:

si pellexerunt, perditum amittunt domum.

nunc in istoc portu stat navis praedatoria,

 345

aps qua cavendum nobis sane censeo.

Men. 

Mones quidem hercle recte.  Mess. Tum demum sciam

recte monuisse, si tu recte caveris.

Men. 

Tace dum parumper, nam concrepuit ostium:

videamus qui hinc egreditur.  Mess. Hoc ponam interim.

 350

asservatote haec sultis, navales pedes.

Atto 2 Scena 3

Erotivm 

Sine fores sic, abi, nolo operiri.

intus para, cura, vide, quod opust fiat:

sternite lectos, incendite odores; munditia

 355

inlecebra animost amantium.

amanti amoenitas malost, nobis lucrost.

sed ubi ille est, quem coquos ante aedis esse ait? atque eccum video,

qui mi est usui et plurimum prodest.

item hinc ultro fit, ut meret, potissimus nostrae domi ut sit;

 360

nunc eum adibo, adloquar ultro.

animule mi, mihi mira videntur,

te hic stare foris, fores quoi pateant,

magis quam domus tua domus quom haec tua sit.

omne paratumst, ut iussisti

 365

atque ut voluisti, neque tibi

ulla morast intus.

prandium, ut iussisti, hic curatumst:

ubi lubet, ire licet accubitum.

M. 

Quicum haec mulier loquitur?  E. Equidem tecum.  M. Quid mecum tibi

 370

fuit umquam aut nunc est negoti?  Er. Quia pol te unum ex omnibus

Venus me voluit magnificare, neque id haud immerito tuo.

nam ecastor solus benefactis tuis me florentem facis.

Men. 

Certo haec mulier aut insana aut ebria est, Messenio,

quae hominem ignotum compellet me tam familiariter.

Mess. 

 375

Dixin ego istaec hic solere fieri? folia nunc cadunt,

praeut si triduom hoc hic erimus: tum arbores in te cadent.

nam ita sunt hic meretrices: omnes elecebrae argentariae.

sed sine me dum hanc compellare. heus mulier, tibi dico.  Er. Quid est?

Mess. 

Vbi tu hunc hominem novisti?  Er. Ibidem ubi hic me iam diu,

 380

in Epidamno.  Mess. In Epidamno? qui huc in hanc urbem pedem,

nisi hodie, numquam intro tetulit?  Er. Heia, delicias facis.

mi Menaechme, quin, amabo, is intro? hic tibi erit rectius.

Men. 

Haec quidem edepol recte appellat meo me mulier nomine.

nimis miror, q